|
بينوايى توده مردم در دوران امام |
 |
 |
 |
طبيعى است كه اكثريت قاطع مردم مسلمان با وجود محروميت از بيت المال - كه در راه شهوترانيهاى سلاطين، وزرا و وابستگان دربار صرف مىشد - دچار بدبختى و محروميت شوند و فقر و تنگدستى همه را فرا گيرد و در طبقات مختلف گسترش يابد.
اصمعى شاعر معروف را ديدند كه خود را به پرده كعبه آويخته مىگويد:
يا ربّ انّى سائل كماترى
مشتمل شملتين كماترى
و شيختى جالسة كماترى
والبطن منى جائع كما ترى
فماترى يا ربنا فيما ترى29
اى پروردگار! من از تو درخواست مىكنم چنان كه مىبينى !
من خود را به دو جامه پيچيدهام و همسر پيرم زمينگير است .
و چنان كه تو شاهدى شكمم گرسنه است، پس چه مصلحت مىبينى، پروردگار من درباره آنچه خود ناظرى!
اين شاعر آنچه را كه از رنج گرسنگى برسر خود و همسرش آمده و شكمشان تهى و بدنشان برهنه است به خدا شكايت مىكند و از خداوند طلب كمك و روزى مىكند...
و نيز اصمعى روايت كرده است كه شاعر ديگرى را ديد دست به پرده كعبه گرفته و اشعار زير را مىخواند:
أيا ربّ الناس و المنّ و الهُدى
أَما لى فى هذا الانام قسيم
اما تستحى منى وقد قمتُ عاريا
أُنا جيك يا ربّى وانت كريم
اترزق ابناء العلوج و قد عصوا
وتترك قرما من قروم تميم 30
اى پروردگار مردم و اى خداى صاحب احسان و هدايت !
آيا مرا در بين اين مردم هيچ سهم و بهرهاى نيست!؟
آيا تو از من خجالت نمىكشى (!) كه من با بدن برهنه ايستادهام.
و در اين حال با تو اى پروردگار راز و نياز مىكنم و حال اين كه تو كريمى!
آيا به كافر زادگان كه فرمان تو را نمىبرند، روزى مىدهى،
و بزرگى از بزرگان قبيله تميم را وا مىگذارى!
آرى تهى دستى قلب اين شاعر درمانده را جريحهدار كرده است تا آن جا كه از سر حد ادب و ايمان خارج شده و به خداوند سخنان درشت مىگويد و او را متهم مىكند كه خدانشناسان را روزى مىدهد و بزرگى از بزرگان بنىتميم را محروم مىسازد و نمىداند كه خداوند هر كه از بندگانش را اراده كند بى حساب روزى مىدهد.
شاعران آن زمان، چهره كسانى را كه از ارتباط با دولت محروم و به بدترين فقر و درماندگى دچار بودهاند، به تصوير كشيدهاند، ابوفرعون ساسى چنين مىگويد:
و صبية مثل صغار الذر
سود الوجوه كسواد القدر
جاء الشتاء و هم بشر
بغير قمص و بغير أزر
تراهم بعد صلاة العصر
و بعضهم ملتصق بصدري
و بعضهم ملتصق بظهري
و بعضهم منحجر بحجري
اذا بكوا عللتهم بالفجر
حتى اذا لاح عمود الفجر
ولاحت الشمس خرجت أسري
عنهم و حلوا بأصول الجدر
كأنهم خنافس في جحر
هذاجميع قصتي و أمري
فارحم عيالي و تول أمري
فأنت أنت ثقتي و ذخري
كنيت نفسي كنية في شعري
أنا أبو الفقر وأم الفقر31
و كودكانى همچون ذرات ريز، صورتهايشان مانند ديگ سياه گشته .
زمستان فرا رسيد در حالى كه آنان بدون پيراهن و تن پوشند.
پس از نماز عصر آنها را مشاهده مىكنى در حالى كه بعضى به آغوش من، و بعضى به پشتم چسبيده و برخى به دامنم پناه آوردهاند!
وقتى كه گريه مىكنند، آنها را به دميدن صبح اميدوار مىسازم تا وقتى كه سفيده صبح مىدمد،
و خورشيد مىتابد، از دست آنها خلاص مىشوم وآنها به پايههاى ديوار پناه مىبرند.
گويى آنان سوسكهايى در داخل لانه هستند! اين است تمام داستان و جريان من!
اينك خدايا بر عيالات من رحم كن و كار مرا سامان بخش! كه تو اميد و اندوخته منى من تخلص خويش را در اين شعر؛ ابوالفقر (پدر فقر) و ام الفقر (مادر فقر) قرار دادم.
اين شاعر تيره روز، در ناحيهاى زندگى مىكرده كه قحطى آمده و هيچ كمك و برگ و نوايى به او نمىرسيده است، حالت كودكان خردسالش را به گونه تأثر آور و غمگينى مجسم كرده كه سيمايشان سياه گشته و شادابى كودكى ازچهرهشان رخت بر بسته است. زمستان بر آنها هجوم آورده، در حالى كه نه پيراهنى دارند تا خود را از سرما حفظ كنند و نه غذايى، به پدرشان چسبيدهاند، از او غذا مىخواهند تا از گرسنگى نجات يابند و او هيچ راهى براى كمك ايشان نمىيابد، به پيشگاه خداوند مىنالد تا به او رحم كند و از اين غم كشنده نجاتش بخشند، در حالى كه كنيه خود را «ابوالفقر و ام الفقر» نهاده است. براستى كدام بدبختى است كه از اين بدبختى دردناكتر باشد؟
از جمله شاعرانى كه دچار تنگدستى و محروميت بودند، عمرو بن هدير است كه تيره روزى خود را در اشعار ذيل بيان كرده است...
- ايستادهام و نمىدانم به كجا بروم، و به چه كارى تصميم بگيرم!
از مقدراتى كه با نحوست پيايى بر من وارد مىشود در شگفتم و تمام عمرم را در شگفتى به سر بردم،
وقتى كه روزى مىطلبم، بشدت بخل مىورزد، و از اقيانوس، آب گوارا را دريغ مىكند!
به شخص تنگدستى مراجعه كردم و يكى از دخترانش را خواستگارى كردم، باشد كه از اين راه ثروتى نصيبم شود!
وقتى كه دخترش را به همسرى من درآورد و بعد جهيزيهاش رسيد، در آن ميان تختى و جالباسيى از محروميت و بدبختى بود!
سرانجام آن زن فرزندى پاكيزه از محروميت زاييد، كه در روى زمين جز من پدرى نداشت !
و اگر تا انتهاى بيابان مىرفتم و همه شب بر من بالهايش را مىگسترد، هيچ ستارهاى نمىدرخشيد!
و اگر از شرى بميناك بودم و مىخواستم در تاريكى پنهان شوم، نور خورشيد از مغرب مىتابيد!
و اگر كسى يك درهم به من مىبخشيد، به خانه كه مراجعه مىكردم، مىديدم در دستم عقربى است !
و اگر بر مردم بارانى از دينارها مىباريد، براى من جز قلوه سنگى كه به سرم مىخورد چيزى نبود!
و اگر گلوبند به رشته كشيدهاى از در ميان دستهايم لمس مىكردم، مىديدم، خرمهره است كه سوراخ كردهاند.
و اگر گنهكارى در بيابان سنگلاخى گناهى مرتكب شده بود، آن گاه دور سر من مىچرخيد!
تا آن جا كه مىگويد:
امامى من الحرمان جيش عرمرم
ومنه ورائى جحفل حين أركب32
- پيشروى من از محروميت و بيچارگى سپاه بى شمار و در پشت سرم نيز موقعى كه سوار بر مركب حركت مىكنم سپاه انبوهى از تيره روزى است! .
شاعر با اين اشعار خود آن چه را كه ازخسارت و نكبت روزگار و تيرهروزى خود در همه حال مشاهده كرده است تجسم بخشيده، او غرق در گرسنگى و فقر بوده در حالى كه طلاهاى زمين به دست دلقكها و هرزه گرايان و ديگر اصحاب لهو و فسق و فجور مىرسيده است .
از جمله شاعران بينوا و تيره بخت آن زمان، يكى ابوشمقمق بود كه خود تنگدسيش را چنين توصيف مىكند...
- وقتى كه خانهام و آن كوزه از سبوس آرد گندم تهى شد، با خود گفتم
موشها هم از خانه من دورى گزيده و به دارالاماره پناه بردهاند!
و مگسهاى خانه من نيز، به صورت دسته جمعى تا پرواز فردى، آهنگ رفتن كردهاند!
و آن گربه هم كه يك سال در اين خانه ماند، در اطراف خانه موشى پيدا نكرد،
سرش از شدت گرسنگى دور برداشت و زندگى در اين جا توأم با رنج و مرارت بود.
وقتى كه او را سر افكنده و بدحال ديدم، در حالى كه حرارتى در درونش بود گفتم :
واى بر تو، تا كى صبر مىكنى، تو بهترين گربه با حرارتى بودى كه چشمانم او را ديده بود!
در پاسخم گفت: صبر مىكنم در حالى كه جاى ايستادنم در ميان خانه خالى مثل درون بيابان تفتيده است! -
اين اشعار بيانگر درجه تنگدستى بيش از حدى است كه اين شاعر گرفتار بوده است - خداوند ما را از چنان فقرى نگهدارد! - تا آن جا كه خانهاش را به صورت بيابانى وحشتناك درآورده بوده است كه نه براى مگسان و نه براى موش و گربه اميدى مانده بود، زيرا كه هيچ گونه خوردنى در آن جا وجود نداشت .
از جمله شاعران تيره روز آن عصر، اسماعيل بن ابراهيم، مشهور به حمدونى است كه در توصيف تنگدستى خود مىگويد:
من كان فى الدنيا اخا ثروة
فنحن من نظارة الدنيا
نرمقها من كثب حسرة
كاننا لفظ بلا معنى 33
- هر كه در اين دنيا سرمايه وثروتى دارد اما ما تماشاگر اين دنياييم، به دنيا از روى حسرت، خيره خيره از نزديك مىنگريم، گويى كه ما لفظى بى معنى هستيم -
ملاحظه مىكنيد كه چگونه وقتى كه به ثروتمندان نگاه مىكند، آه و نالهها بر مىآورد خودش را در دنيا چنان مىبيند كه گويا وجود ندارد و لفظى بىمعناست!
|
امام حسن عسکری علیه السلام